Documentaire ’Gestolen licht’: over vliegtuigstrepen en de prijs die we daarvoor betalen

Bron: Noordhollands Dagblad

Beeld: Noordhollands Dagblad

Veel fotografen shoppen ze uit hun foto’s. En praktisch geen moderne landschapsschilder zet ze op het doek: vliegtuigstrepen of ook wel ’contrails’ (condensatiesporen). ,,Mooie Hollandse luchten zag je de afgelopen jaren nauwelijks meer. Tot de coronacrisis uitbrak’’, zegt Peter Bosman uit Bergen.


Hij maakte over de vliegtuigstrepen en de gevolgen van het verschijnsel de wetenschappelijke documentaire ’Gestolen licht’ die - zo werd deze week bekend - in de finale is terechtgekomen van het Vienna Scientific Film Festival. Bosman strikte voor die film allerlei wetenschappers: van professor Bern Kärcher van het Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt tot professor Leo Marcelis van Wageningen University & Research. Maar ook weerman Reinier van den Berg, schilder Carel Steijn die de strepen juist wél schildert, air traffic controller Irene Koster, toerisme- en luchtvaartexpert Paul Peeters en anderen.


,,Ik woon aan de rand van Bergen en kijk uit over de mooie polders’’, zegt hij. ,,Die vliegtuigstrepen begonnen me steeds meer op te vallen. Op sommige dagen zie je er maar een paar, op andere dagen is er geen één en op weer andere dagen zit de lucht er helemaal vol mee. Hoe kan dat, vroeg ik me af. En hebben we er last van? Dat ben ik dus allemaal gaan uitzoeken. Je komt erachter dat die strepen veel mensen niet zo opvallen maar het effect ervan is best opzienbarend.’’


Cirrus homogenitus

Bosman bekeek onder andere satellietbeelden die Nasa over een periode van vier jaar maakte. Hij telde het aantal dagen met zichtbare vliegtuigstrepen op die beelden. Gemiddeld waren ze 186 dagen per jaar (51 procent) vastgelegd. En gemiddeld 33 dagen per jaar waren er extreem veel strepen zichtbaar. Ze ontstaan onder bepaalde omstandigheden als vliegtuigen op acht tot dertien kilometer hoogte vliegen, afhankelijk van de temperatuur op die hoogte en luchtvochtigheid. De roetdeeltjes die door een vliegtuig worden uitgestoten, trekken waterdamp aan. Zo worden druppels gevormd die bij lage temperaturen bevriezen. Door menselijk handelen gevormde wolken, er is zelfs een naam voor: Cirrus homogenitus.


Voor de documentaire zocht Bosman uit wat de economische gevolgen zijn van de contrails. Hij wijst erop dat de impact tijdens de coronacrisis goed waarneembaar was. Het vliegverkeer nam af tot praktisch niks en de lucht werd blauw. De hoeveelheid licht in Nederland nam - omdat er geen strepen meer waren - met 2,5 procent toe. Bosman liet professor Marcelis van de Landbouwuniversiteit Wageningen uitleggen dat planten slechter groeien door minder licht. Voor boeren zijn vliegtuigstrepen zo al snel een financiële tegenvaller: jaarlijks 2.600 euro minder opbrengst per bedrijf. Eigenaren van zonnepanelen lopen - aldus Bosman - met elkaar op een dag 500.000 euro mis door het verdwenen licht. Bosman: ,,Als je daar achter komt, als je er op die manier naar gaat kijken, dan ontdek je dat het niet alleen hinderlijk is voor badgasten, maar dat het ook veel geld kost. Het gaat om miljoenen.’’


Hij is inmiddels zo ingevoerd dat hij aan de streep zo ongeveer kan zien om wat voor vlucht het gaat. Boven de Noordzee zijn vaak opvallend korte strepen te zien: vluchten van Schiphol naar Londen. Maar de meeste strepen in de lucht boven Nederland komen van vliegtuigen die hier niet landen. ,,Vluchten van Londen naar Frankfurt bijvoorbeeld. We zitten hier op een aantal crossroads, er vliegen 2.000 vliegtuigen per dag over ons land. Het is een vrij groot Europees probleem maar Nederland spant de kroon. Wanneer ze vooral te zien zijn? Als het weerbericht meldt dat er kans is op sluierbewolking.’’


Bij het maken van de documentaire bleken voor Bosman de complotdenkers - die beweren dat de contrails chemische stoffen zijn die in opdracht van overheden moedwillig worden verspreid - een handicap te zijn. Hij moest vaak moeite doen om wetenschappers ervan te overtuigen dat hij niet in dat kamp zit. ,,De complotdenkers bemoeilijken de discussie. Terwijl het probleem echt aandacht verdient’’, zegt hij. ,,Wat ook niet meehelpt is de sterke luchtvaartlobby.’’


Bewustwording is nodig, meent Bosman. ,,Het blijft me verbazen dat niet veel mensen zich aan die strepen storen. Zelfs niet als de hele lucht er vol mee zit. Het doet me denken aan foto’s van Londen in de smog, toen er nog kolen werden gestookt. Dat had toen ook niemand in de gaten. En nu is eigenlijk precies hetzelfde aan de hand. Je hoort weermannen of -vrouwen wel eens praten over ’mooi lijnenspel’ of prachtig ochtendrood als ze foto’s laten zien van luchten. Maar je zult ze nooit ’vieze vliegtuigstrepen’ horen zeggen. Die strepen zijn wit, zien er misschien schoon uit. Maar het gaat om uitlaatgas, roetdeeltjes, fijnstof.’’


Of ’Gestolen licht’ de prijs voor de beste wetenschappelijke documentaire gaat winnen, blijkt in november. Bosman weet nog niet of hij naar Wenen afreist. ,,Maar als ik ga, ga ik met de auto of de trein. Het is een korte afstand.’’


Bekijk de Documentaire 'Gestolen licht':