Hoe Hoekstra en KLM de 'bankiers van de lucht' in het gareel dwongen

Bron: FD


Pas nadat minister van Financiën Wopke Hoekstra de bazooka uit de kast had gehaald en de corona-noodsteun aan KLM stopzette, accepteerden alle vakbonden een loonkostenbesparing tot 2025. Hoe kon het zo ver komen? Reconstructie van een slopend onderhandelingsproces.

Links: minister van Financiën Wopke Hoekstra. Rechts: KLM-topman Pieter Elbers. | Beeld: Financieele Dagblad

In het kort


In ruil voor een steunpakket eiste het kabinet harde bezuinigen op personeelskosten bij KLM.


KLM rekende erop dat ze alle vakbonden mee zou krijgen en vertrouwde lang op ieders goede intenties.


Onderhandelingen vlogen uit de bocht, waarna KLM pas na ingrijpen kabinet een definitief akkoord bereikte.

Boos hebben de vakbondsmannen KLM-topman Pieter Elbers nooit eerder gezien. Ze kennen hem vooral van cijferpresentaties en informele kopjes koffie. Cao-onderhandelingen laat Elbers over aan andere bestuurders.


Maar die maandagmiddag 19 oktober doet de geblokte ceo geen enkele moeite zijn ergernis én zorgen te verbloemen. Elbers heeft de bestuurders van acht bonden ontboden in Amstelveen. Het gezelschap zit in de filmzaal op de achtste verdieping van het hoofdkantoor. Elbers vertelt dat als zij door blijven gaan met onderling ruziën over de bezuinigingsafspraken, KLM wel eens zou kunnen fluiten naar de toegezegde miljarden aan overheidssteun. De maatschappelijke en politieke bereidheid om KLM te blijven steunen is aan het afbrokkelen, zegt hij. Dat zou het failliet van de luchtvaartmaatschappij betekenen.


Een kleine twee weken later is de chaos binnen het noodlijdende bedrijf compleet. De sfeer op de werkvloer tussen de piloten en het grond- en cabinepersoneel is totaal verziekt. Dieptepunt is dat piloten twee keer een briefje aan de stuurknuppel vinden met de tekst: 'Namens de collega's en hun gezinnen. Bedankt. We zien elkaar bij het UWV.' Na een krachtmeting met de piloten over de looptijd van de loonoffers schort minister van Financiën Wopke Hoekstra op 31 oktober de overheidssteun aan KLM op.


Hoe heeft het zo ver kunnen komen?


Voor het blok gezet

Terug naar de vroege zomer. Op 26 juni sluiten minister Hoekstra, banken en de KLM-directie een akkoord over €3,4 mrd corona-noodsteun. Voorwaarde is dat de luchtvaartmaatschappij fors bezuinigt (15% kostenreductie) om concurrerend te blijven.


Bij het personeel moeten de 'sterkste schouders de zwaarste lasten dragen'. Financiën heeft dit uitgewerkt in een staffel, oplopend naar een reductie in de arbeidsvoorwaarden van minimaal 20% voor personeel dat drie keer modaal of meer verdient - vooral hogere managers en de piloten. De uitwerking laat Hoekstra aan KLM. De minister zegt enkel 'wat piketpalen' te slaan.


De vakbonden zijn not amused. Cao's afsluiten is een spel tussen werkgevers en werknemers. Daar moet de overheid zich niet mee bemoeien. De bonden voelen zich voor het blok gezet. En laten dat ook weten aan de KLM-directie. 'We voelen ons niet gebonden aan de kabinetseisen', zegt een FNV'er. Pilotenbond VNV schermt met arbeidsjuristen die twijfels zetten bij deze gang van zaken.


Loonoffer

Voor de start van de onderhandelingen met de bonden stuurt de KLM-directie hen daarom op 8 juli een pagina uit het vertrouwelijk akkoord met Financiën. Het is het hoofdstuk over de arbeidsvoorwaarden. 'De bijdrage van het personeel duurt zo lang de steun niet is terugbetaald of beëindigd', staat er. Dat betekent een offer voor maximaal zes jaar. Zeker de VNV vindt dat veel te lang. Wat als er eind dit jaar een vaccin wordt gevonden en het vliegverkeer zich snel herstelt?


Tegen dit decor van wantrouwen start KLM op 28 juli de onderhandelingen met een presentatie van het herstructureringsplan. Drie weken later komen de gesprekken op gang. Die verlopen moeizaam. Vakbondsbestuurders zeggen meermaals zich niet gebonden te voelen aan de kabinetseisen.


Toch weet de KLM-directie vlak voor de deadline van 1 oktober 23.59 uur drie akkoorden op hoofdlijnen te sluiten. Alle acht bonden zetten hun krabbel. Pieter Elbers spreekt openlijk over een 'grote en ontzettend belangrijke stap' om te komen tot herstructurering.


Des duivels

De afspraken over loonmatiging gaan niet verder dan maart 2022 (piloten) en eind december 2022 (grond en cabine). Meer zat er niet in, zeggen betrokkenen. Volgens de piloten voert het veel te ver zich voor 'zo'n extreem lange periode' te verbinden aan bezuinigingsafspraken. KLM heeft er begrip voor. Over een aparte clausule voor de periode daarna wordt niet gesproken. Een andere vakbondsbron meldt dat 'je die intentie niet eens hoeft op te schrijven. Die is er gewoon en is in het overleg ook uitgesproken.'


Voor het ambtelijke KLM-team op Financiën is dan al wel duidelijk dat Elbers' herstructureringsplan niet voldoet. Een toezegging van de bonden dat zij na 2022 opnieuw om tafel gaan om te praten over dan noodzakelijke stappen, is te weinig. Dat KLM zich garant stelt voor naleving van de afspraken evenmin. Dat wordt Elbers ook meegedeeld door zijn contactpersoon op Financiën: thesaurier-generaal Christiaan Rebergen.


De zaak gaat op scherp als het FD op 8 oktober bericht over de tot dan toe nog vertrouwelijke afspraken die KLM met de piloten heeft gemaakt. In ruil voor het arbeidsvoorwaardenoffer van 20% krijgen de vliegers privileges in de vorm van extra voordelige tickets en upgrades naar businessclass. De looptijd van het akkoord met de piloten is bovendien tien maanden korter dan bij de grond- en cabine-cao's.


Extra huiswerk

Waarom krijgen de stewardessen en de grondmedewerkers deze extraatjes niet, willen de andere bonden weten. Zij dreigen met nieuwe onderhandelingen over hun eigen bezuinigingsakkoord. Dat kan absoluut niet de bedoeling zijn, houdt Elbers de opgetrommelde vakbondsbestuurders voor tijdens de ingelaste sessie op 19 oktober in Amstelveen. Helemaal niet omdat het ministerie KLM extra huiswerk heeft gegeven. De luchtvaartmaatschappij moet de bezuinigingen voor de periode 2023-2025 uitwerken in concrete plannen die kunnen worden getoetst op hun hardheid door het door Financiën ingehuurde adviesbureau PA Consulting.


Elbers vreest het ergste. Enkele dagen eerder heeft Hoekstra zich persoonlijk met de zaak bemoeid. Op 13 oktober maakt de minister de KLM-topman duidelijk dat de loonkostenbesparing de gehele looptijd van de leningen geldt. Daarover kan geen misverstand zijn. Zijn topambtenaren fronsten de wenkbrauwen toen zij vijf dagen eerder in de krant lazen over de privileges voor de piloten. Natuurlijk wil de ambtelijke top zich niet bemoeien met de invulling van de bezuinigingen, dat is aan KLM. Maar ze wil wel zwart op wit commitment van de bonden.


'Het leek allemaal goed te gaan, totdat de bonden onderling begonnen te kissebissen', zegt een hooggeplaatste ingewijde bij KLM. 'Daardoor verloor Financiën het vertrouwen dat de bonden in good faith zouden handelen na 2022 en werd gevreesd dat zij met eisen zouden komen die haaks staan op de term sheet (de leningvoorwaarden die KLM afsprak met de staat, red).'


Onbetrouwbare partner

De juridisch adviseurs van KLM hebben inmiddels een spitsvondige clausule geschreven die wordt voorgelegd aan vijf van de acht bonden. Naarmate het einde van de maand nadert stijgt de spanning. De FNV dreigt in de media het cao-akkoord voor het grondpersoneel niet te tekenen, omdat de piloten nog altijd beter af zijn. Elbers heeft in de verste verte geen unaniem commitment binnen voor de gehele periode van de leningen.


Voor Hoekstra begint de maat vol te raken. Op 21 oktober heeft hij tijdens het reces spoedoverleg met Pieter Elbers en diens president-commissaris Cees 't Hart. Zes dagen later is KLM zelfs onderwerp van kabinetsoverleg. Op 29 oktober zoekt Hoekstra opnieuw contact met de KLM-topman. Als er geen schriftelijk commitment van alle bonden is, schort hij de steun op.


Graaiers

Zaterdag 31 oktober 12.00 uur. Deadline. Van de acht bonden weigeren de VNV en de FNV nog altijd te tekenen. Voor de buitenwereld tikt de klok nog zes uur door, maar het is duidelijk wat KLM staat te wachten. Even voor 18.00 uur treedt Hoekstra naar buiten. Hij zegt de staatssteun aan KLM op.


De powerplay mist zijn uitwerking niet. In de dagen die volgen groeit de druk op de piloten vanuit politiek Den Haag en van de KLM-collega's om alsnog te tekenen. De VNV is vooraf gewaarschuwd: de vliegers komen door deze opstelling te boek te staan als ‘graaiers', als ‘de bankiers van de lucht’. Van dat imago kom je maar moeilijk af.


Uiteindelijk zwichten FNV en VNV voor zoveel druk. Op maandag tekent de FNV, de VNV volgt dinsdag. De pilotenbond heeft nog wel een voetnoot kunnen bedingen dat de termijn maximaal zes jaar is.

KLM heeft de staatssteun veiliggesteld.


Polderen in tijden van corona

Op Financiën kunnen ze de gang van zaken maar moeilijk bevatten. Blijkbaar is de pilotenbond gewend vaak zijn zin te krijgen, klinkt het op het departement, en begrijpen de vliegers de nieuwe realiteit niet. Woede is er over de aantijging van de FNV dat het ministerie de bond heeft 'overvallen' met een 'aanvullende' eis over de langere looptijd van het loonoffer. De suggestie van onbetrouwbaarheid werkt voor de ambtelijke top als een rode lap op een stier. Dat ligt gevoelig, ook al omdat in de afgelopen jaren bankiers van ING en ABN Amro zich in dezelfde bewoordingen uitlieten over het ministerie.


Pieter Elbers beschouwt de afgelopen week als de zwaarste in zijn 29 jaar durende loopbaan bij KLM. En dat wil intussen wat zeggen. Hij rekende erop alle KLM’ers tijdig aan boord te krijgen bij zijn bezuinigingsopdracht. Eerst met zijn akkoord op hoofdlijnen, vervolgens met een extra toezegging in de maand erna. Hij vergiste zich. Uiteindelijk moest de minister met de vuist op tafel slaan.


Sinds dinsdag ligt er een akkoord dat alle partijen hebben getekend. Positief gesteld: iedereen heeft zijn rol met verve vervuld en het spel is keihard gespeeld. Uiteindelijk kunnen kabinet en KLM verder. Noem het polderen in tijden van corona.


Maar de schade is groot. KLM bevindt zich in de moeilijkste periode in zijn geschiedenis en het voortbestaan is onzeker, de miljardensteun ten spijt. De modderige wijze waarop het eindakkoord tot stand is gekomen, laat diepe sporen na bij alle betrokkenen. De reputatie van de luchtvaartmaatschappij is aangetast, ook binnen de Franse moedermaatschappij Air France-KLM. De verhoudingen op de werkvloer zijn bekoeld, die met Den Haag getekend. De vrees bestaat dat bij een volgende overlegronde openstaande rekeningen zullen worden vereffend.


Een bijna-crash in acht bedrijven


26 juni 2020: Akkoord over leningenpakket

Nadat minister Hoekstra op 24 april noodsteun heeft toegezegd, sluiten KLM, banken en kabinet 26 juni een akkoord over een leningenpakket van €3,4 mrd. De sterkste schouders moeten de zwaarste lasten dragen. Met KLM is afgesproken dat werknemers die ten minste driemaal modaal verdienen gedurende de looptijd van de lening minstens 20% moeten inleveren. Voor lonen vanaf modaal gelden lagere percentages, lineair oplopend tot 20%.


28 juli: Bonden en KLM gaan onderhandelen

Officiële start van de onderhandelingen tussen vakbonden en KLM. De bonden zeggen zich niet gebonden te achten aan de kabinetseisen. Ze zijn boos over de bemoeienis van de minister met hun cao’s. Met uitzondering van vakbond De Unie hebben zij geen kennis genomen van de exacte leningvoorwaarden, waarvoor een geheimhoudingsplicht geldt. Ze kennen wel de kabinetseis van de looptijd. Die is apart aan ze gecommuniceerd.


1 oktober: Hoofdlijnenakkoord over cao’s tot 2022

Vakbonden en KLM bereiken een akkoord op hoofdlijnen. De versoberde cao’s kennen een looptijd tot en met eind 2022 (grond- en cabinepesoneel), respectievelijk eind februari 2022 (piloten). Afspraken over de periode daarna zijn er niet. KLM levert herstructureringsplan in bij Financiën. Minister Hoekstra zegt de Tweede Kamer toe uiterlijk eind oktober met een reactie te komen, met externe toetsing door PA Consulting.


19 oktober: Onderling geruzie tussen de bonden

KLM-president Elbers roept de vakbonden op het matje wegens onderling gebakkelei. De grond- en cabinebonden, met name die van de FNV, zijn boos over de pilotendeal. Vliegers leveren meer in, maar hebben gratis reizen en upgrades bedongen, plus een kortere looptijd. De bonden zien aanleiding om te heronderhandelen. Bij Financiën nemen de zorgen toe over de haalbaarheid van het herstructureringsplan.


29 oktober: Hoekstra zegt nee tegen KLM-plan

Financiën gaat niet akkoord met herstructureringsplan van KLM wegens onduidelijkheid over het commitment van de vakbonden na het einde van de looptijd van de cao’s. Minister Wopke Hoekstra benadrukt bij KLM dat explicieter moet worden afgesproken en vastgelegd dat de bijdrage van alle KLM’ers voor de volledige duur van de leningen moet gelden. De bonden worden uitgenodigd voor overleg de volgende dag.


30 oktober: Elbers wil op papier commitment zien

KLM-president Pieter Elbers verzoekt de vakbonden om een commitment-clausule te ondertekenen. Dat moet gebeuren voor 12.00 uur op zaterdag 31 oktober. Het kabinet dreigt de noodsteun voor KLM in te trekken als er niet wordt getekend. In dat geval stevent de luchtvaartmaatschappij af op een faillissement. Een aantal vakbonden is niet te spreken over deze nieuwe clausule die aan hen wordt voorgelegd.


31 oktober: Escalatie: niet iedereen tekent

Vijf vakbonden tekenen de commitment-clausule. De pilotenorganisatie weigert. De twee FNV-bonden beraden zich. Minister Hoekstra trekt om 18:00 uur de noodsteun in om de druk op de weigerachtige vakorganisaties op te voeren. Die houden dat weekeinde voet bij stuk. De piloten moeten het op de werkvloer en in de publiciteit ontgelden. PvdA’er Henk Nijboer: ‘Dit is niet het moment voor piloten om voor hun laatste voordeeltjes te strijden.’


3 november: De piloten gaan toch maar akkoord

Een dag nadat de FNV reeds heeft ingestemd tekent de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers de commitment-clausule, bovenop de reeds versoberde cao. Onder grote publicitaire en politieke druk gaan ze akkoord met 20% loonmatiging die geldt voor het grootste deel van hun achterban gedurende de periode van de lening. Het kabinet zegt de steun van €3,4 mrd toe aan KLM, dat daardoor de komende coronamaanden kan blijven vliegen.