‘KLM een zombiebedrijf? Natuurlijk niet, maar het komt niet vanzelf goed'

Bron: Financieele Dagblad


'Een zombiebedrijf? KLM-ceo Pieter Elbers schiet halverwege het gesprek even uit zijn slof. Moeten we de Nederlandse luchtvaartmaatschappij inmiddels niet beschouwen als een zombiebedrijf dat eigenlijk geen bestaansrecht meer heeft en slechts door subsidies en leningen overeind wordt gehouden?

KLM-ceo Pieter Elbers | Foto: Kiki Groot voor het FD

Lachend: 'Ik had me voorgenomen niet boos te worden over jullie vragen. Een zombiebedrijf? Natuurlijk niet. Dat is een bedrijf zonder basis, zonder verdienmodel. Dat geldt niet voor KLM.' Maar het komt niet vanzelf goed, waarschuwt Elbers tijdens een uur durend gesprek in een van de vele verscholen vergaderzalen op Schiphol. 'Het is geen automatisme. Daar zullen we keihard voor moeten werken. Er is een businessmodel dat zich heeft bewezen en waar een toekomst voor is.'


Het verlies van KLM bedraagt geen €10 mln per dag meer, zoals in de donkerste periode van de lockdown, maar de luchtvaartmaatschappij verliest nog altijd miljoenen per dag. Veel te veel om van een gezond bedrijf te spreken.


Veel businessclassreizigers zijn afgehaakt. Juist die zijn belangrijk voor het internationale netwerk dat KLM onderhoudt. In Europa zet de luchtvaartmaatschappij slechts de helft van het aantal toestellen in, op intercontinentale vluchten 60%. De passagiersvliegtuigen zijn vaak minder dan halfvol. Vooral op grote markten als China en de VS is de teruggang fors.


Pieter Elbers voelt zich af en toe degene die in het voorste wagentje van de achtbaan mag plaatsnemen. De 50-jarige ceo moet zijn onderneming loodsen door de grootste naoorlogse crisis in de luchtvaart. Direct na de uitbraak van de coronapandemie kon hij het grootste deel van de vloot aan de grond houden. In de zomermaanden trok het aantal passagiers weer wat aan, maar nu loopt het aantal besmettingen snel op en daalt het aantal boekingen.


In de zomer kondigde Elbers aan dat 5000 van de 30.000 banen verdwijnen. Op 1 oktober heeft de KLM-topman een herstelplan beloofd aan minister Wopke Hoekstra van Financiën. Dit in ruil voor de €3,4 mrd aan steun, een combinatie van door de staat gegarandeerde bankleningen en directe leningen van het Rijk, waarmee KLM deze moeilijke periode moet zien te overleven.


Twee weken voor het verstrijken van de deadline, wil Elbers graag 'een stap naar voren zetten' om te vertellen hoe hij KLM er weer bovenop denkt te krijgen. Hij oogt nog fris na maanden van crisismanagement. Hij toont zich een optimist, zonder de realiteit van vandaag uit het oog te willen verliezen.


Minister Hoekstra noemde het overleven van KLM zondag geen vanzelfsprekendheid. Moet u zich zorgen maken?

'Ik denk dat dit een goede reflectie is van de huidige ontwikkeling in de luchtvaart. Kijk beneden in de lege vertrekhal. Dat is natuurlijk een dramatisch gezicht. Het hoort druk te zijn en dat is het niet. Een gemiddelde dag is nu slechter dan anderhalve maand geleden. We zien echt wel dat de huidige internationale lappendeken aan nieuwe restricties een negatieve impact heeft. Klanten durven minder snel te boeken. We hadden gepland wat uit te breiden, maar moeten weer terug.'


Hoekstra's Franse collega Le Maire sprak direct daarop zijn onvoorwaardelijke steun uit voor zusterbedrijf Air France. Heeft u niet liever zo'n minister?

'Je ziet hoe ministers acteren vanuit verschillende culturen, vanuit verschillende manieren waarop de samenleving werkt. KLM krijgt een lening, betaalt daar rente over, maar de Nederlandse samenleving rekent er dan ook op dat er wat van de KLM’ers verwacht mag worden. En terecht. De uitspraak van de Nederlandse minister past daarin. In Frankrijk past misschien meer een benadering van: het komt goed. Daar wordt misschien meer achter de schermen gedaan. Belangrijkste is dat beide landen AirFrance-KLM in woord en daad ondersteunen.'


Met zijn uitspraak gaf Hoekstra ook een schot voor de boeg. Hij eist dat KLM hard ingrijpt in de arbeidsvoorwaarden van piloten, cabinepersoneel en werknemers op de grond. Daarbij moeten de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. De KLM'er die drie maal modaal verdient gaat er straks 20% op achteruit. De bepaling leidde tot kritiek van de bonden. Die vinden dat hun onderhandelingsruimte is geminimaliseerd. Pilotenvakbond VNV dreigt zelfs met een gang naar de rechter. Er is nog altijd geen zicht op een snel akkoord.


Helpt Hoekstra u in die onderhandelingen door te dreigen dat KLM ook ten onder kan gaan?

'De minister heeft voorwaarden gesteld en gezegd dat die bijzonder serieus genomen moeten worden. Hij verwacht dat daar een arbeidsvoorwaardelijke bijdrage van KLM'ers gaat komen. Ik zie zijn uitspraak vooral als een bevestiging van de stappen die we aan het maken zijn. Hij maakt daarmee duidelijk aan iedereen dat we moeten leveren. Als bedrijf, samen met vakbonden en werknemers. De leningen zijn geen cadeautje.'

Foto: Kiki Groot voor het FD

Kunnen we voor 1 oktober een akkoord met de bonden verwachten?

'We zijn intensief in gesprek met acht verschillende vakbonden. We hebben drie cao’s. De uitdagingen zijn verschillend. Maar er is echt besef bij iedereen dat we er uit moeten komen. Er staat veel op het spel. Het zijn stevige maar gezonde discussies.'


Liggen er voor 1 oktober ook afspraken?

'Daar doen we ons uiterste best voor.'


En zo nee, dan krijgt u die lening van €3,4 mrd niet?

'Het zijn voorwaarden die aan een lening vastzitten. Dus uiteindelijk moeten wel die voorwaarden ingevuld worden met de vakorganisaties. Hoekstra heeft heel duidelijk gemaakt dat hij die voorwaarden niet wil laten zitten. Er zijn inmiddels al duizenden mensen die het bedrijf verlaten hebben. Er zijn afdelingen waar medewerkers om zich heen kijken en zien dat hun collega’s weg zijn. Het is veel ingrijpender dan de cijfers soms doen vermoeden. Ik ben trots op de collega's die de koppies omhoog houden in deze uitzonderlijke omstandigheden.'


Valt er wel een herstelplan te maken zo lang KLM in deze achtbaan zit?

'We hebben een uitgangspunt over wat we verwachten over hoe de onderneming eruit zal zien in zomer 2021. Samen met Air France-KLM. Op basis daarvan hebben we de 5000 arbeidsplaatsen genoemd. We hebben daarbij gezegd: als het 10% slechter is, praat je over ruwweg 1500 banen meer. Als het 10% beter gaat, is dat andersom. Als je kijkt wat er nu gebeurt, is de kans op slechter groter dan de kans op beter. Ik vind dat je daar transparant over moet zijn. Er komt een moment dat je tegen elkaar zegt: is dit nog steeds het uitgangspunt? Of vinden we het tijd om het aan te passen? Dat vinden we nu nog niet. Mocht het veel slechter zijn, dan zullen we verder moeten ingrijpen. Ik ga alleen niet iedereen gek maken met bewegende doelen de hele tijd.'


Welk perspectief is er voor KLM na corona?

'KLM had voor de uitbraak van corona een goed werkend businessmodel. We hadden kosten gereduceerd, we maakten marges die gemiddeld voor de industrie waren. Wat we nu moeten doen, is dat businessmodel ook na corona werkend krijgen. Dat betekent niet alleen dat de kosten omlaag moeten. We moeten de focus ook verleggen van meer naar beter: een nog betere passagierservaring, aandacht voor hygiëne, persoonlijke veiligheid, duurzaamheid, betere digitale interactie, nog meer flexibiliteit in tickets. We moeten sneller dan voorheen ons netwerk kunnen aanpassen. Op het herstel van de markt gaan die dingen belangrijk worden.


‘Voor Nederland is internationaal zakendoen heel belangrijk. Elke luchtvaartcrisis leidt tot consolidatie en luchtvaartmaatschappijen die winnen of die het niet gaan redden. Nederland wil een plek op het wereldtoneel behouden. Vandaar ook de lening.'


Komt de zakenreiziger terug?

'We denken dat we in 2023/2024 weer op ons oude niveau zijn. En de zakenreiziger komt weer terug, is mijn vaste overtuiging. Communicatie via Teams is passend voor mensen die elkaar al kennen. Veel mensen willen elkaar in de ogen kijken, een echte dialoog voeren.'


Kan KLM die €3,4 mrd wel terugbetalen?

'Dat is wel de ambitie. Daarom zijn we een lening aangegaan. We willen die binnen vijf jaar terugbetalen. Dan is instandhouding van het verdienvermogen zo belangrijk. Je moet wel het geld verdienen om het te kunnen terugbetalen.'


Maar in mei komt uw moederbedrijf ook nog met een emissie.

'Als je kijkt in Europa, zie je vaak een mix van leningen en herkapitalisatie. Kijk bijvoorbeeld naar Lufthansa. Maar dat zijn uitermate ingewikkelde en beursgevoelige trajecten. De discussies worden gevoerd door Air France-KLM. Daarom ga ik er verder niet op in.'